Begijnenkracht (de originele ‘straffe madammen)

Een gastbijdrage over de geschiedenis van de Begijnen door Debby Van Linden

Acht eeuwen vrouwenkracht: erfgoed om ‘u’ tegen te zeggen

Ze vormden een beweging met West-Europa als grondgebied, hadden hun eigen economisch systeem, richtten hun eigen spiritualiteit in, schreven over en verspreidden hun ideëengoed – terwijl hun de toegang tot de universiteit was ontzegd!, waren adviesgevers bij politieke aangelegenheden, deden de kerkvaders herhaaldelijk grijze haren krijgen, hebben 800 (!) jaar bestaan, zeiden ‘foert!’ tegen een huwelijk en eveneens ‘foert!’ tegen het kloosterleven en ontwierpen daarbovenop hun eigenzinnige levensinvulling… ‘‘Straffe prestatie!’ zegt u?’ ‘Absoluut!’’ In Vlaanderen en Nederland getuigen deze vrouwen met hun hoven van een revolutionaire beweging…

Straffe madammen op het spoor

Begijnhof van Hoogstraten: een stille, groene oase

Begijnhof van Hoogstraten: een stille, groene oase

Geschiedenis zei me op schoolleeftijd weinig: ik leerde vooral over oorlogen, machtshebbers, keizers, koningen en politiek gehakketak waarbij ik de feiten en data onthield tot ik het examengewijs verplicht moest neerschrijven.
Eén bezoek aan het Antwerpse begijnhof zorgde voor een pittige ommezwaai: in de begijnhofkerk zag ik boven het altaar een beeld van een vrouw, omringd door nog een aantal vrouwenbeelden, iets wat ik in geen enkele andere kerk had gezien. Positief verrast en diep geraakt door deze beelden – de representatie van het goddellijk vrouwelijke – en de sfeer op het hof, ontwaakte mijn passie voor begijnen en hun hoven. In de daarop volgende dagen ontdekte ik de begijnen als straffe madammen met hun acht eeuwen geschiedenis.

Vanuit pure begeestering besloot ik alle 26 Vlaamse hoven en de twee restende in Nederland te gaan ontdekken als persoonlijke zoektocht naar vrouwenkracht, ‘begijnhovenqueeste’ genoemd. Op korte tijd veranderde ik van complete leek tot bezielde begijnhovendetective. Geschiedenis niet boeiend? Integendeel! Ik besefte dat de oorzaak van mijn desinteresse lag in het feit dat ik slechts de helft van het verhaal had meegekregen: enkel His-story (‘geschiedenis van de man’) en niet Herstory. De begijnen vormden mijn (Vlaams) aanknopingspunt naar het verleden van mijn seksegenoten. Met een ontembare goesting dook ik de herstorische wereld in…

Acht eeuwen in een notedop

Bezoek aan het Mechelse begijnhof: doorheen het Bogaardbeluikje

In de 11e eeuw trachtte de kerk in onze contreien haar imago te herstellen: de verkoop van hoge kerkelijke posities en misbruik van ambten tierde welig. Bernardus van Clairvaux wakkerde met een nieuwe spiritualiteit deze herstelbeweging aan: hij opperde sterk voor de terugkeer naar en het leven vanuit de evangelische waarden van eenvoud en armoede* en legde de nadruk op de mystieke, goddellijk éénwording. Zowel vrouwen als mannen namen dit waardenpatroon aan: ofwel hieraan zingevend via een individuele levenswijze ofwel in groepsverband hieraan uitdrukking gevend. Niet veel later zullen de begijnen zich, uit veiligheid en onder druk van kerkelijke overheden, in grote getale gaan groeperen op hoven, (mede)gefinanciërd door o.a. de gravin van Vlaanderen, Johanna van Constantinopel. De katholieke autoriteiten voelden zich echter steeds sterker bedreigd door deze orden en gemeenschappen. Begin veertiende eeuw werd op het Concilie van Vienne maatregelen getroffen naar de ‘ketterse bewegingen’: in ons toenmalige Vlaanderen brachtten de bisschoppen een gunstig verslag uit van de geloofsstoestand van de begijnen wardoor zij gespaard bleven. De bega(a)rden, of ook wel de mannelijke begijnen, waren geringer in aantal en kozen al snel voor intreding in een klooster om aan vergelding te ontsnappen.

Gedurende de eeuwen die hierop volgen krijgen de begijnenstadjes te maken met de invloed van godsdienstperikelen, invallen en meer en meer opgelegde regels vanuit de overheden. Hun spiritualiteit verwijderde zich stilaan ook meer en meer van het mystiek-middeleeuwse ideaal. In de 17e eeuw piekt de begijnenbeweging in begijnenaantal en omvang van de hoven: er breekt er een grote bloeiperiode aan. Vanaf de 18e eeuw begint het begijnenwezen langzaam uit te dunnen: een stijgende welvaart, Verlichtingsideëen en verminderde intredingen vormen een realiteit. De meeste hoven komen in handen van het huidige O.C.M.W. en zullen al dan niet bewaard blijven. Door de erkenning van 13 begijnhoven als werelderfgoed in 1998 hernieuwt de aandacht voor deze vrouwenstadjes zich en vormt dit een extra motivatie tot restauraties en bewaring van dit erfgoed.

Het overlijden van de laatste begijn, juffrouw Marcella Pattyn (begijnhof Kortrijk), verscheen in ‘The economist’ – hiermee is zij de eerste Vlaming die in deze gerenommeerde krant verscheen! – : zij vormde de laatste ‘levensschakel’ van een beweging van eigenzinnige vrouwenkracht doorheen een verleden van eb en vloed.

Standbeeld van Marcella Pattyn als eerbetoon aan alle begijnen - begijnhof Kortijk.

Standbeeld van Marcella Pattyn als eerbetoon aan alle begijnen – begijnhof Kortijk.

Het klassieke beeld

‘Begijntje’, ‘kwezel’ zijn enkele van de veelgehoorde benamingen voor de vrouwen die vanaf de Middeleeuwen besloten niet in het maatschappelijk normenpatroon te stappen: intreden in een klooster of huwen. Ik opper ten sterkste voor de term ‘begijn’ daar verkleinwoorden en spottende benamingen (o.a. in de gedichten van Rutebeuf) vooral verwijzen naar pogingen om de kracht en toen verworven vrijheid van vrouwen te minimaliseren tot weg te moffelen omdat de heersende orde er geen raad mee wist. Het klassieke beeld van begijnen toont ons tevens het nonnenhabijt: deze kledij droegen zij echter pas sinds de 16e eeuw, zo’n drie eeuwen na hun opkomst. Vooreerst kleedden zij zich in een eenvoudige grijs-grauwe jurt, sterk overeenkomende met de toen gangbare burgerkledij voor vrouwen.

Herstorische voeding

Sfeerbeeld van het begijnhof te Breda.

Sfeerbeeld van het begijnhof te Breda.

Mijn zoektocht naar vrouwenkracht langs de begijnhoven was voor mij een indringend levenskeerpunt: de geboorte van een nieuwe, ontembare passie die met elk hofbezoek zich verdiepte, verder groeide en me liet kennismaken met de rijkdom van vrouwenlevens en de vrouwelijke essentie. Het betrof een immens puzzelstuk waar ik al vele jaren naar hunkerde en door het begin ervan te ontmoeten in de Antwerpse begijnhofkerk, kon ik wortelen, ontkiemen en vooral bloeien in eigenaard-ige vrouwenkracht. Mijn passie voor vrouwenerfgoed vertaalde zich sindsdien in een blog en groeide verder naar lezingen en vertelwandelingen, waarbij het ene het andere voedt.

© Debby Van Linden (tekst en foto’s)

 

* ‘armoede’ betekent hier ‘leven zonder grote materiële luxe’

Debby Van Linden schrijft, geeft vertelwandelingen en lezingen over begijnen, hun hoven en hun geschiedenis. Op www.begijnhovenqueeste.wordpress.com kan je haar zoektocht volgen. Over herstorische vrouwenkracht schrijft zij op www.herstorischerfgoed.wordpress.com.

Bronnen:

VAN AERSCHOT, S. en HEIRMAN, M. (2001). Vlaamse begijnhoven: werelderfgoed. Uitgeverij Davidsfonds, Leuven.

HEIRMAN, M. (2001). Langs Vlaamse begijnhoven. Uitgeverij Davidsfonds, Leuven.

STOUTHOUSEN, R. B., ‘Marcella Pattyn deed het licht uit‘, in ‘Begijnhofkrant – Vrienden van het Begijnhof Turnhout vzw, winter 2013’, pp.2-3.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s