Het moeras van online activisme (IV)

De vergeetput der wanhoop: Structurele Verdenking

Ik heb het artikel van Turner hoofdzakelijk geanalyseerd door middel van de As van Vertrouwen. Hoewel de as van Solidariteit naar Verdenking hetzelfde kan lijken als optimisme tegenover pessimisme, is dat niet helemaal juist: links-liberalisme kan evenzeer mee geïnspireerd worden door de veronderstelde grenzen van de menselijke natuur, en Moralistische Verdenking kan overtuigd blijven van zijn utopische bevrijdingspotentieel. Niettegenstaande dat alles leidt een combinatie van Verdenking en Structuur al snel tot een eenduidige, donkere visie.

Op het extreme uiteinde van Structurele Verdenking vinden we de visie van de Franse sociale theoreticus Michel Foucault over biopolitiek, waar alomtegenwoordige, gedecentraliseerde krachten van regering en samenleving over ontmenselijkte individuen rollen en hen allemaal deel maken van een kronkelende, hydra-achtige entiteit van macht, controle en bestraffing. In ‘Het filosofische discours van moderniteit’ formuleert de liberale politieke theoreticus Jürgen Habermas op memorabele wijze twee van Foucaults kernstellingen, allebei schoolvoorbeelden van Structurele Verdenking:

“De burgerlijke constitutionele staat is een dysfunctioneel relict uit de periode van het absolutisme.”

“Gesocialiseerde individuen kunnen enkel gezien worden als voorbeelden, als standaardproducten van een soort discoursvorming – als individuele kopieën die op mechanische wijze van de band rollen.”

Dit heeft als gevolg dat het onmogelijk is voor regeringen, wetten en de burgerlijke samenleving om werkelijk “links” te zijn: pogingen tot hervorming zijn een “doodlopende straat,” zoals Foucault het stelt in ‘Macht/Kennis’, en de drijvende kracht die ons daar brengt is vaak juist modern links-liberalisme zelf, in al zijn valsheid. Het is op die manier dat Foucault liberalisme definieert als “het algemene framework van politiek” – het is te zeggen, liberalisme als de oorsprong van een beklemmende sociale orde – en probeert het ook zo te bestuderen. Voor Foucault is de moderne liberale regeringsvorm “een algemene machtstechnologie”: liberalisme is voor fascisme “wat segregatietechnieken zijn voor de psychiatrie of wat disciplinetechnieken zijn voor het penitentiair systeem.” Daaruit volgt dat de burgerlijke samenleving op geen enkele manier autonoom is tegenover de regering, maar er bijna niet van te onderscheiden valt: allebei overzien en controleren ze lichamen, bevolkingen en bewegingen. Foucault stelt het nog veel grover: “De burgerlijke samenleving is, geloof ik, een concept van gouvernementele technologie.”

De manier waarop deze entiteiten getransformeerd worden tot instrumenten voor regeringsmacht zijn nooit voor de hand liggend, noch lineair. Macht gaat niet van boven naar beneden, maar vloeit van overal naar overal en dan weer terug:

“Het is allen tegen allen. Er zijn geen onmiddellijke onderwerpen van strijd, aan de ene kant het proletariaat, aan de andere kant de bourgeoisie. Wie vecht tegen wie? We vechten allemaal tegen elkaar. En binnenin is er in elk van ons altijd iets dat tegen iets anders vecht.”

In deze omstandigheden lijkt het erop dat individuele Ethische actie niet enkel futiel maar structureel onmogelijk is. Zelfs indien je toevallig struikelt over een Ethische gedragsvorm, kan je nooit zeker zijn dat het niet een nieuwe uitdrukking is van machtsrelaties. Zelfs “waarheid” hangt onlosmakelijk samen met macht, want “elke gemeenschap heeft zijn waarheidsregime” en “alle kennis rust op onrecht.” Als men niet buiten het systeem kan gaan staan om het objectief te analyseren – dus, zelfs wanneer Ethische actie de slaaf is van en gebonden is aan macht en zijn politieke en sociale operaties – dan is de enige betekenisvolle vorm van verzet constante, waakzame Verdenking. Want, hoewel “niet alles slecht is”, is “alles gevaarlijk…

… wat niet hetzelfde is als slecht. Als alles gevaarlijk is, dan hebben we altijd iets te doen. Dus mijn standpunt leidt niet tot apathie maar tot een hyper- en pessimistisch activisme. Ik denk dat de ethisch-politieke keuze die we elke dag moeten maken, is welk gevaar het hoofdgevaar is.”

Dit is wantrouwen met hoofdletter W, op collectieve schaal. Iedereen is altijd schuldig, en iedereen onder ons is zowel bewaker als gevangene. Activisme is zowel chronisch noodzakelijk en fataal machteloos. Politiek en politieke analyse worden gevangenen van een permanente neurose. Foucault maakt nu en dan vage opmerkingen over “de mogelijkheid van een nieuwe vorm van gerechtigheid” en “de mogelijkheid om een nieuwe politiek van waarheid op te stellen” maar geeft geen indicatie hoe we op een betekenisvolle manier het onderdrukkende wiel waar wij, als gehoorzame en massaal geproduceerde hamsters, vast zitten, kunnen verlaten.

Foucault vertegenwoordigt een extreme en heterodoxe variatie op gelijkaardige pessimistische verklaringen van de marxistische Frankfurter School van Adorno, Horkheimer en Marcuse. Zijn dwingende, paranoïde visioen is visceraler dan dat van Herbert Marcuse, die vergelijkbaar pessimistisch maar schematischer theoretiseert over de consumptiemaatschappij. De Eendimensionale Mens van Marcuse, die voortkomt uit de kritische theorie die ontwikkeld werd door de Frankfurter School, poneert een wereld waar kapitalistisch consumerisme de opgang mogelijk maakt van een oppressieve, techno-industriële bureaucratie die even onderdrukkend zal blijken als de bureaucratie van de Sovjets. Liberale verdraagzaamheid zal uiteindelijk “repressieve tolerantie” zijn, zoals Marcuse het zegt, want wat zal toegestaan worden, zal grotendeels industriële dominantie en conformiteit zijn. In de plaats daarvan suggereert Marcuse “bevrijdende tolerantie”: “intolerantie tegen bewegingen van rechts en tolerantie tegenover bewegingen van links.” Foucault biedt niet zulk een anti-liberale oplossing aan, omdat dominantie uit alle hoeken komt. Meer nog dan Marcuse laat Foucault weinig ruimte voor effectief activisme (voorbij “hyper- en pessimistisch activisme”), noch voor verbetering, en wordt praktisch gezien een doodlopende straat. Als de theorie van Foucault inderdaad klopt, dan diende hij zijn eigen biopolitiek bijzonder goed door ze in zulke wanhopige termen af te schilderen dat ze alle hoop op overwinning vermorzelt.

Meer praktijkgerichte theoretici die ruimte wilden openlaten voor de mogelijkheid tot effectief activisme pasten de biopolitieke visies aan in een poging om zich te distantiëren van de extremen van Structurele Verdenking. Sommigen onder hen, zoals Michael Hardt of Antonio Negri in ‘Imperium en veelheid’ gingen terug naar de traditioneel optimistische Radicale Structurele visie (ik zou hen losjes classificeren als autonomisten in de Radicale Cluster), maar het zijn pogingen die op merkwaardige wijze ontdaan lijken van slagkracht: de schaduw van Foucauldiaans wantrouwen loert te duidelijk over hun werk, en Hardt en Negri poneren zulke totaliserende leviathans van macht dat hun optimisme om ze de baas te kunnen, naïef en archaïsch overkomen. Hoe optimistischer ze worden, hoe verwaterder en kleurlozer ze overkomen. Hun verlangen om zowel Solidariteit als Verdenking te erkennen haalt de angel uit hun werk, dat dezer dagen grotendeels zonder commentaar blijft ondanks de initiële impact. Slavoj Žižek, die zich bewust lijkt van dit gevaar op een zeker niveau, lijkt daarentegen gelukkig om diep in de Theoretische Cluster te werken, waarin hij dolt met provocerende en nihilistische verklaringen, en alles van vrijheid over Wikileaks tot representatieve democratie afserveert als nepgeneuzel. Met Verdenking beklaagt hij zich dat de bescheiden hervormer Thomas Piketty een idealistische utopist is: “Valse bescheidenheid is soms de grootste utopie.” Žižek is de tragedie van Foucault herhaald als een farce, maar zijn kritiek is “succesvoller” omdat ze conceptueel niet zo mank gaat als die van Hardt en Negri.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s